گفتیم که تشکیل سوره هاى قرآن کریم و تعیین ابتدا و انتهاى آنها توسط رسول خدا- صلى الله علیه و آله - بوده است . اما در ترتیب فعلى قرآن مجید - سوره هاى مفصل در اوایل و سوره هاى کوچک در اواخر قرآن ، واقع شده - در آن دو قول وجود دارد:
قول اول آنکه : این ترتیب ، در زمان رسول خدا نبوده بلکه بعد از رحلت ایشان ، به دستور ابوبکر و توسط زید بن ثابت به وجود آمده است .
قول دوم آنکه : این ترتیب ، در اواخر عمر آن حضرت ، به دستور وى بوده است . و اینک به تفصیل این دو قول مى پردازیم :
تفصیل قول اول : بنابراین قول ، قرآن کریم در زمان آن حضرت به این ترتیب نوشته نشده ، بلکه شخصى که پس از رحلت پیامبر، قرآن را جمع آورى و در یک جا نوشت (على بن ابیطالب ) علیه السلام - بود. در کتاب تاریخ قرآن (۱۷)، آمده است که کاتبان وحى ، از نوشته خود، یک نسخه را هم به رسول خدا - صلى الله علیه و آله - مى دادند. و آن حضرت آنها را نزد خود نگاه مى داشت .
در کتاب وافى (۱۸)، از امام صادق - علیه السلام - نقل نموده است که : رسول خدا - صلى الله علیه و آله - هنگام رحلت ، به على - علیه السلام - فرمود: یا على ! قرآن ، در پشت خوابگاه من ، در صحیفه ها و حریر و قرطاسهاست ، آن را جمع کنید. و نگذارید قرآن کریم ضایع گردد. على - علیه السلام - نیز همه قرآن را در پارچه زردى نوشت و به اتمام رسانید. و فرمود: تا قرآن را تمام نکنم ، به دوشم عبا نخواهم انداخت . اگر کسى مى خواست دم درب خانه ، آن حضرت را ملاقات کند، حضرت ، بدون عبا به ملاقات مى آمد تا اینکه قرآن کریم را جمع آورى نمود. مشهور است که وقتى على - علیه السلام - قرآن را به مسجد آورد - چون نمى خواستند امتیازى به آن حضرت بدهند - گفتند: لازم نیست ، ما هم قرآن را در اختیار داریم !
پس از یک سال و اندى - که از رحلت آن حضرت مى گذشت - جنگ یمامه ، براى کشتن مسیلمه کذاب ، پیش آمد. و در آن ۱۲۰۰ نفر از مسلمانان از جمله هفتصد نفر از قاریان قرآن ، به شهادت رسیدند. در کتاب (قرآن در اسلام ) عدد آنها را هفتاد تن گفته است . ولى جرجى زیدان در (تاریخ آداب اللغه العربیه ) و (تاریخ تمدن اسلام ) عدد آنها را هفتصد نفر از ۱۲۰۰ نفر گفته است .
به هر حال ، شهادت آنها این فکر را به وجود آورد که شاید نظیر این جریان پیش بیاید و قاریان دیگر نیز کشته شوند و براى قرآن ، خطرى به وجود آید. لذا ابوبکر به (زید بن ثابت ) ماءموریت داد که عده اى از صحابه تحت سرپرستى او قرآن را از الواح و شاخه هاى نخل و قطعات سفید سنگها و از آنچه در خانه پیامبر و نزد صحابه بود، جمع کرده و در یک مصحف قرار بدهد.
زید بن ثابت ، این کار را انجام داد. و همه قرآن کریم را در یکجا نوشت . آن نسخه نزد ابوبکر بود. و پس از وى به عمر رسید. و پس از مرگ عمر، آن نسخه نزد حفصه دختر عمر بود. در کتاب (قرآن (۱۹) در اسلام ) مى نویسد: (نسخه هایى از آن را به اطراف و اکناف فرستادند.).
در خلافت عثمان بن عفان ، به وى خبر رسید که مردم ، قرآن کریم را با قرائتهاى مختلف مى خوانند و با همان اختلاف ، استنساخ ، مى کنند؛ اهل دمشق و حمص از (مقداد) و اهل کوفه از (عبدالله مسعود) و برخى نیز از دیگران ، قرائتهاى خویش را نقل مى کنند.
حذیفه بن یمان - که در جنگ (ارمنیه و آذربایجان ) شرکت کرده بود - دید میان مسلمانان اختلاف قرائت زیاد شده است لذا هنگامى که به مدینه مراجعت کرد، عثمان بن عفان را از این خطر، مطلع ساخت .
عثمان نیز دستور داد، تا قرآنى را که به دستور ابوبکر نوشته شده بود، از حفصه دختر عمر به امانت گرفتند و پنج نفر از قراء را - که یکى از آنها زید بن ثابت بود. ماءموریت داد تا نسخه هایى از آن بردارند. چندین نسخه از روى آن نوشته شد که یکى از آنها در مدینه باقى ماند. و بقیه نسخ را به بلاد مکه ، شام ، کوفه ، بصره و به قولى هم به یمن و بحرین فرستادند. و آن نسخه ها را (نسخه امام ) مى خواندند که اصل سایر نسخه ها بود. و بعدا همه قرآنها از روى آن نسخه ها تحریر گردید.
آنگاه عثمان دستور داد تا سایر قرآنها را که در ولایت در دست مردم بود، جمع آورى کرده و هر چه را که به مدینه رسید سوزاندند. در (تاریخ قرآن ) آمده است : عثمان ، مصحف عبدالله بن مسعود و سالم ، غلام ابى حذیفه را گرفت و با آب شست . و نیز نقل مى کند که : دوازده نفر از صحابه در مجلس مشورت این کار، شرکت داشتند. و نیز نقل مى کند که : ابى بن کعب ، عبدالله بن مسعود و سالم ، با این کار مخالفت کردند، ولى عثمان با صلاحدید على بن ابى طالب - علیه السلام - این کار را انجام داد.
ابن اثیر در تاریخ کامل ، در حوادث سال سى ام هجرت ، مى نویسد: چون امیرالمؤ منین - علیه السلام - در زمان خلافت ، وارد کوفه شد، پیرمردى برخاست و از عثمان انتقاد کرد و گفت : (او مردم را بر یک مصحف وادار کرده است ). امام - علیه السلام - صدا زد: ساکت باش ! عثمان در حضور ما و با راءى ما آن کار را انجام داد. و اگر من هم به جاى عثمان بودم این کار را مى کردم .) معلوم مى شود که آن کار، با راءى و صلاحدید آن حضرت بوده است .
تفصیل قول دوم : قول دوم آن است که رسول خدا - صلى الله علیه و آله - در اواخر عمر خویش ، به کاتبان وحى دستور داد تا قرآن کریم را به این ترتیب بنویسند. و سوره هاى بزرگ را در اول بیاورند. و ترتیب فعلى قرآن مجید مانند تشکیل سوره هاى آن ، توسط رسول خدا انجام گرفته است .
در تاءیید این قول ، اقوال ذیل را نقل مى نماییم :
۱: در مقدمه مجمع البیان ، فن خامس ، از سید مرتضى علم الهدى - رحمه الله - نقل مى کند که : قرآن در زمان رسول خدا - صلى الله علیه و آله - به صورتى که امروز هست ، تاءلیف شده بود: (( ان القرآن کان على عهد رسول الله صلى الله علیه و آله مجموعا مؤ لفا على ما هو علیه الآن )) . به دلیل اینکه : قرآن کریم در آن ایام ، تعلیم مى شد و همه اش را حفظ مى کردند. و آن را به رسول خدا - صلى الله علیه و آله - نشان مى دادند. و بر وى مى خواندند، و عده اى مانند عبدالله بن مسعود و ابى بن کعب و دیگران ، آن را چندین بار بر پیغمبر اکرم خواندند.
۲: حاکم در مستدرک (۲۰) از زید بن ثابت نقل مى کند که مى گوید: (( کنا عند رسول الله علیه و آله و سلم نولف القرآن من الرقاع ؛ )) یعنى : در نزد رسول خدا - صلى الله علیه و آله - بودیم و قرآن را از رقعه ها جمع مى کردیم ) علامه خوئى نیز آن را در البیان (۲۱)، از اتقان سیوطى و مستدرک نقل کرده است .
این سخن ، صریح است در اینکه جمعى از کتاب وحى نزد آن حضرت گرد آمده و قرآن را - که در رقعه ها و پارچه ها بود - جمع و مرتب مى کرده اند. عبدالله بن عمر مى گوید: قرآن را جمع کردم و هر شب آن را مى خواندم . این خبر به آن حضرت رسید، فرمود: قرآن را در یک ماه بخوان ... (( جمعت القرآن فقرات به کل لیله فبلغ النبى (ص ) فقال اقراه فى شهر...(۲۲) )) این حدیث نیز دلالت به جمع شدن قرآن کریم در عصر آن حضرت دارد.
۳: شیعه و اهل سنت بالاتفاق نقل کرده اند که رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است : (( لا صلوه الا بفاتحه الکتاب )) مى دانیم که سوره حمد، اولین سوره نازل شده از قرآن نیست . مگر در یک نقل افسانه اى که مرحوم طبرسى از حاکم نیشابورى نقل کرده است . پس فاتحه الکتاب بودن (حمد) در زبان رسول خدا - صلى الله علیه و آله - نشان مى دهد که قرآن کریم در عصر آن حضرت جمع شده و (حمد) در اول آن قرار داده شده بود.
۴: در حدیث متواتر ثقلین ، نقل شده است که رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود: (( انى تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتى ... )) پس مشکل است که آن حضرت از (کتاب الله ) یک چیز درهم و برهم و غیر مرتب و مفرق را در نظر گرفته باشد. پس نظرش به کتاب تاءلیف یافته و مرتب شده بوده است .
۵: در روایات آمده است : عده اى از صحابه ، قرآن را در زمان رسول خدا- صلى الله علیه و آله - جمع کردند که از آن جمله آنها (على بن ابیطالب - علیه السلام ) سعد بن عبید، ابوالدرداء، معاذ بن جبل ، ثابت بن زید بن نعمان ، ابى بن کعب و زید بن ثابت بوده اند. در تاریخ قرآن (تاءلیف ابوعبدالله زنجانى ) بعد از نقل این سخن در این زمینه ، چند روایت از بخارى واتفان سیوطى و از بیهقى و مناسب خوارزمى ، نقل کرده است . و اینها در البیان ، تاءلیف آیه الله خوئى ، فصل (جمع القرآن ) نیز مشروحا نقل شده است . ظهور این روایات ، در جمع ترتیب و تدوین قرآن کریم است که قهرا زیر نظر آن حضرت بوده است .
۶: بالاتر از همه اینها این است که ائمه اهل بیت - علیهم السلام - به این ترتیب ، اعتراضى نکرده و آن را پذیرفته اند. اگر این تدوین و ترتیب در زمان رسول خدا - صلى الله علیه و آله - و تحت نظر آن حضرت انجام نگرفته بود، ائمه معصومین - علیهم السلام - آن را بازگو مى کردند. ولااقل مى فرمودند که : این قرآن همان است که نازل شده ولکن این ترتیب ، بعد از آن حضرت بوده است .
وانگهى ، اهتمام بى حد رسول خدا- صلى الله علیه و آله - نسبت به قرآن ، مانع از این بود که این کار را انجام ندهد و از دنیا برود.
نگارنده قول دوم را قبول دارد. على هذا، کار على بن ابى طالب - علیه السلام - یکجا نوشتن بود، نه اینکه ترتیب جدیدى را به وجود آورد.(۲۳)
ترتیب سوره هاى قرآن
گفتیم که تشکیل سوره هاى قرآن کریم و تعیین ابتدا و انتهاى آنها توسط رسول خدا- صلى الله علیه و آله - بوده است . اما در ترتیب فعلى قرآن مجید - سوره هاى مفصل در اوایل و سوره هاى کوچک در اواخر قرآن ، واقع شده - در آن دو قول وجود دارد:
قول اول آنکه : این ترتیب ، در زمان رسول خدا نبوده بلکه بعد از رحلت ایشان ، به دستور ابوبکر و توسط زید بن ثابت به وجود آمده است .
قول دوم آنکه : این ترتیب ، در اواخر عمر آن حضرت ، به دستور وى بوده است . و اینک به تفصیل این دو قول مى پردازیم :
تفصیل قول اول : بنابراین قول ، قرآن کریم در زمان آن حضرت به این ترتیب نوشته نشده ، بلکه شخصى که پس از رحلت پیامبر، قرآن را جمع آورى و در یک جا نوشت (على بن ابیطالب ) علیه السلام - بود. در کتاب تاریخ قرآن (۱۷)، آمده است که کاتبان وحى ، از نوشته خود، یک نسخه را هم به رسول خدا - صلى الله علیه و آله - مى دادند. و آن حضرت آنها را نزد خود نگاه مى داشت .
در کتاب وافى (۱۸)، از امام صادق - علیه السلام - نقل نموده است که : رسول خدا - صلى الله علیه و آله - هنگام رحلت ، به على - علیه السلام - فرمود: یا على ! قرآن ، در پشت خوابگاه من ، در صحیفه ها و حریر و قرطاسهاست ، آن را جمع کنید. و نگذارید قرآن کریم ضایع گردد. على - علیه السلام - نیز همه قرآن را در پارچه زردى نوشت و به اتمام رسانید. و فرمود: تا قرآن را تمام نکنم ، به دوشم عبا نخواهم انداخت . اگر کسى مى خواست دم درب خانه ، آن حضرت را ملاقات کند، حضرت ، بدون عبا به ملاقات مى آمد تا اینکه قرآن کریم را جمع آورى نمود. مشهور است که وقتى على - علیه السلام - قرآن را به مسجد آورد - چون نمى خواستند امتیازى به آن حضرت بدهند - گفتند: لازم نیست ، ما هم قرآن را در اختیار داریم !
پس از یک سال و اندى - که از رحلت آن حضرت مى گذشت - جنگ یمامه ، براى کشتن مسیلمه کذاب ، پیش آمد. و در آن ۱۲۰۰ نفر از مسلمانان از جمله هفتصد نفر از قاریان قرآن ، به شهادت رسیدند. در کتاب (قرآن در اسلام ) عدد آنها را هفتاد تن گفته است . ولى جرجى زیدان در (تاریخ آداب اللغه العربیه ) و (تاریخ تمدن اسلام ) عدد آنها را هفتصد نفر از ۱۲۰۰ نفر گفته است .
به هر حال ، شهادت آنها این فکر را به وجود آورد که شاید نظیر این جریان پیش بیاید و قاریان دیگر نیز کشته شوند و براى قرآن ، خطرى به وجود آید. لذا ابوبکر به (زید بن ثابت ) ماءموریت داد که عده اى از صحابه تحت سرپرستى او قرآن را از الواح و شاخه هاى نخل و قطعات سفید سنگها و از آنچه در خانه پیامبر و نزد صحابه بود، جمع کرده و در یک مصحف قرار بدهد.
زید بن ثابت ، این کار را انجام داد. و همه قرآن کریم را در یکجا نوشت . آن نسخه نزد ابوبکر بود. و پس از وى به عمر رسید. و پس از مرگ عمر، آن نسخه نزد حفصه دختر عمر بود. در کتاب (قرآن (۱۹) در اسلام ) مى نویسد: (نسخه هایى از آن را به اطراف و اکناف فرستادند.).
در خلافت عثمان بن عفان ، به وى خبر رسید که مردم ، قرآن کریم را با قرائتهاى مختلف مى خوانند و با همان اختلاف ، استنساخ ، مى کنند؛ اهل دمشق و حمص از (مقداد) و اهل کوفه از (عبدالله مسعود) و برخى نیز از دیگران ، قرائتهاى خویش را نقل مى کنند.
حذیفه بن یمان - که در جنگ (ارمنیه و آذربایجان ) شرکت کرده بود - دید میان مسلمانان اختلاف قرائت زیاد شده است لذا هنگامى که به مدینه مراجعت کرد، عثمان بن عفان را از این خطر، مطلع ساخت .
عثمان نیز دستور داد، تا قرآنى را که به دستور ابوبکر نوشته شده بود، از حفصه دختر عمر به امانت گرفتند و پنج نفر از قراء را - که یکى از آنها زید بن ثابت بود. ماءموریت داد تا نسخه هایى از آن بردارند. چندین نسخه از روى آن نوشته شد که یکى از آنها در مدینه باقى ماند. و بقیه نسخ را به بلاد مکه ، شام ، کوفه ، بصره و به قولى هم به یمن و بحرین فرستادند. و آن نسخه ها را (نسخه امام ) مى خواندند که اصل سایر نسخه ها بود. و بعدا همه قرآنها از روى آن نسخه ها تحریر گردید.
آنگاه عثمان دستور داد تا سایر قرآنها را که در ولایت در دست مردم بود، جمع آورى کرده و هر چه را که به مدینه رسید سوزاندند. در (تاریخ قرآن ) آمده است : عثمان ، مصحف عبدالله بن مسعود و سالم ، غلام ابى حذیفه را گرفت و با آب شست . و نیز نقل مى کند که : دوازده نفر از صحابه در مجلس مشورت این کار، شرکت داشتند. و نیز نقل مى کند که : ابى بن کعب ، عبدالله بن مسعود و سالم ، با این کار مخالفت کردند، ولى عثمان با صلاحدید على بن ابى طالب - علیه السلام - این کار را انجام داد.
ابن اثیر در تاریخ کامل ، در حوادث سال سى ام هجرت ، مى نویسد: چون امیرالمؤ منین - علیه السلام - در زمان خلافت ، وارد کوفه شد، پیرمردى برخاست و از عثمان انتقاد کرد و گفت : (او مردم را بر یک مصحف وادار کرده است ). امام - علیه السلام - صدا زد: ساکت باش ! عثمان در حضور ما و با راءى ما آن کار را انجام داد. و اگر من هم به جاى عثمان بودم این کار را مى کردم .) معلوم مى شود که آن کار، با راءى و صلاحدید آن حضرت بوده است .
تفصیل قول دوم : قول دوم آن است که رسول خدا - صلى الله علیه و آله - در اواخر عمر خویش ، به کاتبان وحى دستور داد تا قرآن کریم را به این ترتیب بنویسند. و سوره هاى بزرگ را در اول بیاورند. و ترتیب فعلى قرآن مجید مانند تشکیل سوره هاى آن ، توسط رسول خدا انجام گرفته است .
در تاءیید این قول ، اقوال ذیل را نقل مى نماییم :
۱: در مقدمه مجمع البیان ، فن خامس ، از سید مرتضى علم الهدى - رحمه الله - نقل مى کند که : قرآن در زمان رسول خدا - صلى الله علیه و آله - به صورتى که امروز هست ، تاءلیف شده بود: (( ان القرآن کان على عهد رسول الله صلى الله علیه و آله مجموعا مؤ لفا على ما هو علیه الآن )) . به دلیل اینکه : قرآن کریم در آن ایام ، تعلیم مى شد و همه اش را حفظ مى کردند. و آن را به رسول خدا - صلى الله علیه و آله - نشان مى دادند. و بر وى مى خواندند، و عده اى مانند عبدالله بن مسعود و ابى بن کعب و دیگران ، آن را چندین بار بر پیغمبر اکرم خواندند.
۲: حاکم در مستدرک (۲۰) از زید بن ثابت نقل مى کند که مى گوید: (( کنا عند رسول الله علیه و آله و سلم نولف القرآن من الرقاع ؛ )) یعنى : در نزد رسول خدا - صلى الله علیه و آله - بودیم و قرآن را از رقعه ها جمع مى کردیم ) علامه خوئى نیز آن را در البیان (۲۱)، از اتقان سیوطى و مستدرک نقل کرده است .
این سخن ، صریح است در اینکه جمعى از کتاب وحى نزد آن حضرت گرد آمده و قرآن را - که در رقعه ها و پارچه ها بود - جمع و مرتب مى کرده اند. عبدالله بن عمر مى گوید: قرآن را جمع کردم و هر شب آن را مى خواندم . این خبر به آن حضرت رسید، فرمود: قرآن را در یک ماه بخوان ... (( جمعت القرآن فقرات به کل لیله فبلغ النبى (ص ) فقال اقراه فى شهر...(۲۲) )) این حدیث نیز دلالت به جمع شدن قرآن کریم در عصر آن حضرت دارد.
۳: شیعه و اهل سنت بالاتفاق نقل کرده اند که رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است : (( لا صلوه الا بفاتحه الکتاب )) مى دانیم که سوره حمد، اولین سوره نازل شده از قرآن نیست . مگر در یک نقل افسانه اى که مرحوم طبرسى از حاکم نیشابورى نقل کرده است . پس فاتحه الکتاب بودن (حمد) در زبان رسول خدا - صلى الله علیه و آله - نشان مى دهد که قرآن کریم در عصر آن حضرت جمع شده و (حمد) در اول آن قرار داده شده بود.
۴: در حدیث متواتر ثقلین ، نقل شده است که رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود: (( انى تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتى ... )) پس مشکل است که آن حضرت از (کتاب الله ) یک چیز درهم و برهم و غیر مرتب و مفرق را در نظر گرفته باشد. پس نظرش به کتاب تاءلیف یافته و مرتب شده بوده است .
۵: در روایات آمده است : عده اى از صحابه ، قرآن را در زمان رسول خدا- صلى الله علیه و آله - جمع کردند که از آن جمله آنها (على بن ابیطالب - علیه السلام ) سعد بن عبید، ابوالدرداء، معاذ بن جبل ، ثابت بن زید بن نعمان ، ابى بن کعب و زید بن ثابت بوده اند. در تاریخ قرآن (تاءلیف ابوعبدالله زنجانى ) بعد از نقل این سخن در این زمینه ، چند روایت از بخارى واتفان سیوطى و از بیهقى و مناسب خوارزمى ، نقل کرده است . و اینها در البیان ، تاءلیف آیه الله خوئى ، فصل (جمع القرآن ) نیز مشروحا نقل شده است . ظهور این روایات ، در جمع ترتیب و تدوین قرآن کریم است که قهرا زیر نظر آن حضرت بوده است .
۶: بالاتر از همه اینها این است که ائمه اهل بیت - علیهم السلام - به این ترتیب ، اعتراضى نکرده و آن را پذیرفته اند. اگر این تدوین و ترتیب در زمان رسول خدا - صلى الله علیه و آله - و تحت نظر آن حضرت انجام نگرفته بود، ائمه معصومین - علیهم السلام - آن را بازگو مى کردند. ولااقل مى فرمودند که : این قرآن همان است که نازل شده ولکن این ترتیب ، بعد از آن حضرت بوده است .
وانگهى ، اهتمام بى حد رسول خدا- صلى الله علیه و آله - نسبت به قرآن ، مانع از این بود که این کار را انجام ندهد و از دنیا برود.
نگارنده قول دوم را قبول دارد. على هذا، کار على بن ابى طالب - علیه السلام - یکجا نوشتن بود، نه اینکه ترتیب جدیدى را به وجود آورد.(۲۳)
حاضرین در سایت
ما 44 مهمان آنلاین داریم
حدیث روز
قطعه ایی از بهشت
You must have Flash Player installed in order to see this player.
